تركمن ها مسلمان و اهل سنت و جماعت مي باشند و از چهار فرقه آن حنفي ، حنبلي ، مالكي ، شافعي ، بيشتر پيرو مذهب حنفي هستند و گروهي نيز علاوه بر آن پيرو فرقه نقشبنديه اند كه مؤسس آن خواجه بهاءالدين نقشبند بخارايي متوفي به سال 791 ه . ش مي باشد . اين فرقه در ميان گوگلان ها بر خلاف يموت ها كه از مدت ها پيش ده نشين شده اند پيروان بيشتري دارند . به نظر مي رسد تبليغ و اشاعه موازين يك فرقه مذهبي كه محتاج درس و بحث و كتاب و دفتر است در ميان مردم دهات بهتر مقدور بوده تا در ميان مردم كوچ نشين ،در ميان مدرسه هاي ديني دهات .گوگلان علاوه بر تعليم اصول دين و قرائت قرآن و صرف و نحو به تبليغ طريقت نقشبندي نيز مي پردازند آنها پيروان نقشبند را « صوفي » و مبلغان را « مرشد » و تعاليم مربوط به آن را « علم باطن » مي دانند البته از فرصت هايي به مناسبتهاي مختلف مجالس هم داير مي كنند كه با اشعار و اذكار پرشور و التهابي به آن مي افزايند .

       تركن هاي دشت كمتر از گوگلان ها وابسته به اين فرقه و حديث آن شدند.زندگيدر صحراي يموت با آن كوچ هاي ييلاق و قشلاق مجال چنان اذكار و جهريه هايي را فراهمنمي كرده است اما اكنون چهره زندگي در ميان تركمن هاي دشت و فعاليت هايي كه در نحوه معيشت آنان فراهم آمده آسانتر و زودتر از زندگي تركمن هاي كوه نشين گوگلان به شدت تغيير كرده است چرا كه اين ماشين سلاح جديد و پرتوان توليد در دشت بيشتر بكار رفته و در كوه كمتر. در سال هاي اخير آخوندهاي تركمن براي ادامه تحصيل ديني به خيوه و بخارا مي رفتند ، آنهايي كه در بخارا تحصيل مي كردند زبان فارسي را هم ياد مي گرفتند ولي در خيوه زبان تركي و ازبكي رايج بود . در دوره اي كه اوضاع ايران از هر لحاظ آشفته بود دشمنان ايران از موضوع شيعه و سني سوء استفاده هاي زيادي كردند و آنان را به جان هم مي انداختند و خود با فروش اصلحه به اهداف استعماري خود نائل مي شدند .

       تركمن ها مسجد هاي خود با گليم و سجاده هاي نمدي مي پوشانند و آن را « نمازليق » مي نامند آنها نماز صبح را « ارتي نماز » مي گويند و آن 4 ركعت است دو ركعت فرض و دو ركعت سنت و نماز ظهر را « اولا نماز » ميگويند كه 4 ركعت فرض است و 6 ركعت سنت است و نماز عصر را در عصر بحا مي آورند و آن را « ايكني نماز » ميگويند كه آن 4 ركعت فرض است و گاهي ركعت هايي به نام « نافله / نفل نماز » به آن مي افزايند كه واجب نيست و مي توان آن را به پنج ركعت افزود نماز مغرب را « آخشام نماز » مي گويند كه 3 ركعت فرض و 2 ركعت سنت است و نماز عشاء را كه « ياستي نماز » مينامندكه 4 ركعت فرض و 2 ركعت سنت است و 3 ركعت هم « صلات وتر » مي خوانند كه دوي هم 9 ركعت است ، در ماه هاي رمضان به نماز عشا ، علاوه بر اين 9 ركعت ، بيست ركعت نماز تراويح « تراوه » به آن اضافه مي كنند كه البته در فاصله هر 4 ركعت از اين بيست ركعت دعاي « سبحان الملكوت سبحان ذي العزه و المعظمه و القدره … » را تا آخر مي خوانند و براي گذاردن نماز عيد فطر و قربان در محلي اجتماع مي كنند . در ماه رمضان تركمن ها بيش تر به بحث مسائل ديني مي پردازند و سعي مي كنند هر نمازي را با جماعت در مساجد بخوانند. شب 27 ماه رمضان را شب قدر "قدر گيجه" كه شب نازل شدن اولين آيه به محمد بن عبدال(ص)له است تا سحر به شب نشيني و دعا خواني و شيريني خوري مي گذرانند و فقط بعد از خوردن سحري به خواب مي روند. خانواده ها فطريه سرانه "باش پطره" خود را در خلال ماه رمضان مي پردازند وقتي پانزده روز از ماه رمضان گذشت مراسمي دارند به نام "يارمضان" كه ضمن خواندن اشعاري به مردم قوت قلب مي دهند كه "نيمي از ماه رمضان تمام شد سعي كنيم نيمه ديگر هم بگيريم" كه اين مراسم با جمع شدن عده اي و هورا كشيدن در جلوي يك يك منازل صورت مي گيرد هم چنين معتقدند در شب قدر "خضر الياس" يا دو تن از فرشتگان در گردش هستند و به هر كسي برخورد كند اورا خوشبخت خواهد كرد و معتقدند براي شناختن او انگشت شصت او را فشار دهند و آنجا استخوان ندارد و مي گويند در اين شب تمام آبهاي شور دنيا شيرين خواهد شد(اين نكته بر اثر وجود آب شور چاهها و خواستار آب شيرين بودن است ) .

      يكي از بزرگترين اعياد مذهبي كه در بين تركمن ها رواج دارد "عيد قربان " است. سه روز مانده به عيد تدارك آغاز مي گردد روز اول را "كرگون" يا روز خانه تكاني مي گويند و به نظافت مي پردازند. روز دوم را "قوقن" مي نامند در اين روز به پختن شيريني هاي روغني مي پردازند. در روز قوقن ،اين شيريني ها را بين روستا تقسيم مي كنند .

      شب قبل از عيد حمام مخصوصي مي گيرند كه به آن "قربان شورا" مي گويند و هنگام استحمام اين اشعار را مي خوانند "قربان شورا،من شورا-گيدّا قربان آقادان سورا-كلام سوسر نورا" روز عيد در نماز جماعت شركت مي كنند و آخوند محل آنان را به امر به معروف و نهي از منكر دعوت مي كند بعد همه به هم مي گويند "آيدينگ قوتلي بولسن" در جواب گفته مي شود "بار چانگ بيلان قوتلي بولسن،گلن يله خداي يترسن" يعني عيدت مبارك باشد-عيد همگي مبارك باشد به اميد خدا همه عيد ديگر را هم ببينيم-بعد هر كدام از افراد تركمن كه ازدواج كرده باشد چه زن و چه مرد به فراخور حال خود قرباني در راه خدا مي دهند كه ممكن است هر نفر يك گوسفند قرباني كند و يا بطور اشتراكي گاوي را قرباني مي كنند و آن را به هفت قسمت مساوي تقسيم مي كنند كه در زبان تركمني به اين عمل "اوله" مي گويند. در موقع سر بريدن حيوان قرباني، محلي را كه مي خواهند سر حيوان را ببرند مقداري گود مي كنند و در آن مقداري ذغال، نمك و گندم مي گذارند كه مربوط به دوران توتمي و كشت و زرع تركمن ها است .

       در روزهاي عيد دختران تركمن با لباس قشنگ به ميان ده مي آيند همچنين در اين روزها با چند تيرچوب و قطعه اي طناب تاب درست مي كنند كه در زبان محلي به آن "چالامن ( سالانچاق ) " مي گويند و نيز كودكان مسابقه تخم مرغ شكني مي دهند و تخم مرغ هر كس سفت تر باشد طرف را شكست مي دهد و تخم مرغ او را مي برد. دختركان سيه چشم با صداي قاوز (زنبورگ) صحرا را انباشته از صداهاي قشنگ مي سازند و نيز معتقدند كه در شب 14 شعبان دو فرشته كه يكي بر شانه راست (ثواب نويس) و ديگري بر شانه چپ (گناه نويس) است به حساب آدم ها رسيدگي مي كنند و هر كسي سعي دارد در اين روز گناه نكند و خانه را تميز نگهدارد و لباس تازه مي پوشند و زن و شوهر در آن شب هم خوابگي مخصوص مي كنند و نيز مي گويند در اين شب كساني كه در ضمن سال فوت خواهند كرد مشخص مي شود كه به آن "سچلجگ گيجه" مي گويند .

     در تركمن صحرا نيز مانند نقاط ديگر ميهن ما زيارتگاه هايي قرار دارد كه عده اي از تركمن ها به ديدار آن مي روند و مهمترين زيارتگاه ها عبارتند از :

    1 ) امامزاده دانشمند (داليشمان): اين امامزاده در نزديكي روستاي "اينچه بورون" نزديك مرز ايران و شوروي قرار دارد (شمال غرب گنبد). نام امامزاده "ملا علي" بوده و علاوه بر فضل و دانش سرشاري كه داشته نسبت او به اولاد و احفاد يكي از چهار يار (علي،عمر،ابوبكر،عثمان) مي رسيده است. "اينچه بوروني" ها مي گويند ملا علي دانشمند در همان محلي كه اينك مقبره اش قرار دارد شهيد شده (متولي و دانشمند مي گفت كه ملا علي در مبارزه با روسها به شهادت رسيده است كه جسد وي و اسبش در دره مجاور پيدل شده سپس بقعه اي ساخته شد.)و تا مدتي قبرش بي حفاظ بوده تا اين كه اينك گنبدي از آجر برايش درست كردند و داراي متولي است .

   2 ) زكريا پيغمبر: يكي از زيارتگاه هاي تركمن هاست كه آن را "اوليا" (بخشنده پدربزرگ) هم مي گويند كه در 8فرسخي شمال گنبد قرار دارد و نمايي از آجر دارد .

    3 ) زيارتگاه يحيي بن زيد: كه به آن "قرنقي امام" مي گويند، اين زيارتگاه متعلق به يحيي بن زيد كه هنگام زد و خورد به سال                  125  هـ . ق.  با نيروي ابومسلم در اين كحل به شهادت رسيد و به خاك سپرده شد و چون كتيبه اي بنام او يافت نشده در يافتن نام ايشان تا سال هاي اخير دچار مشكلاتي شده اند. اين زيارتگاه اينك در شهر گنبد قابوس واقع شده و اصل بناي اين امامزاده از دوره صفويه است كه در سال هاي اخير مرمت شده و بلندي گنبد آن 15ذرع است .

    4 ) خالد نبـي: در قله كوه گوگچه داغ مرقدي است كه زيارتگاه عموم تركمن ها است، در مورد اين زيارتگاه روايت است كه بين حضرت عيسي و حضرت محمد (ص) چهار نبي آمده است كه يكي از آنان خالد نبي اهل عدن است كه از دست قوم خورشيد آزار مي بيند و به اين مكان پناهنده مي شود و در اين مكان به امر خدا به صورت سنگ منجمد شدند تا اموالشان به دست دشمن نيافتد .

    5 ) بهاءالدين: يكي ديگر از زيارتگاه هايي كه هر تركمن آرزوي ديدار آن را دارد مقبره خواجه بهاءالدين نقشبند بخارايي است كه مقبره اش در بخارا است، او مرتاض مقدسي بود كه مريدان او هنوز در ايران،چين،عربستان و هند زندگي مي كنند، او در سال   ( 1388 ميلادي / 791 قمري ) فوت كرده و صومعه و مسجد و مقبره محصوري دارد كه در قريه "بهاءالدين" است و كتاب هاي خطي بسيار دارد و در مقبره او سنگ مزاري وجود دارد كه از بس پيشاني به آن ساييده اند اين سنگ در حال از بين رفتن است. در بالاي مقبره چند شاخ قوچ و يك پرچم آويزان است. "اجداد بهاءالدين به عدد هفت علاقه مخصوصي دارند زيرا هفت ماهه به دنيا آمده اند، در هفت سالگي قرآن را حفظ كرده و در هفتاد سالگي از دنيا رفتند بنابراين هداياي روي قبر را قابل تقسيم به هفت يا مضربي از اين عدد مي كنند".در شرق بندرتركمن نزديك روستاي "خواجه لر" يادبودي از بهاءالدين ساخته اند گويا خواجه در سفر به مكه در اين جا استراحت كرده است .

زنان بيشتر از مردان به زيارتگاه متوسل مي شوند مخصوصاً زنان نازا بز يا بزغاله اي را نذر مي كنند و تريشه يا پارچه اي به شاخه هاي درخت كنار زيارتگاه دخيل مي بندند و گاهي از يك قطعه تركه و نخ، كماني مي سازند و به درخت مي آويزند كه همانا خواستار فرزند پسر هستند و روزهاي جمعه كنار زيارتگاه ها پر از جمعيت است. در 10كيلومتري شرق بندرتركمن زيارتگاهي است كه به آن "قدمگاه خواجه بهاءالدين" مي گويند و زايران تركمن روز هاي جمعه در آن گرد مي آيند .